Als je een baby krijgt, lijkt het soms alsof je vanaf dat moment verantwoordelijk bent voor ieder onderdeel van de ontwikkeling van een klein mensje. Je wordt overspoeld met informatie over speelgoed dat de hersenen stimuleert, activiteiten die goed zouden zijn voor de motorische ontwikkeling en manieren om je baby te helpen bij het leren praten. Natuurlijk is spelen, ontdekken en samen bezig zijn waardevol, maar al die adviezen kunnen ook het gevoel geven dat je voortdurend iets zou moeten dóén. Alsof ieder moment een leermoment moet zijn en je baby alleen goed genoeg gestimuleerd wordt wanneer jij steeds met iets nieuws komt.
Gelukkig is de werkelijkheid een stuk minder ingewikkeld. Een baby heeft geen dagprogramma vol ontwikkelingsactiviteiten nodig. Wat veel belangrijker is, is dat er iemand in de buurt is die aandacht heeft voor wat hij of zij laat zien en probeert daarop te reageren. Iemand die een geluidje hoort en terugpraat, die ziet wanneer een baby contact zoekt, maar ook merkt wanneer het genoeg is geweest en er behoefte is aan rust. Juist in die gewone momenten ontstaat de interactie tussen jou en je baby.
Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar die dagelijkse interactie speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van jonge kinderen. Onderzoekers en organisaties die zich bezighouden met vroege ontwikkeling beschrijven hoe baby’s en jonge kinderen voortdurend communiceren met de mensen om hen heen. Een baby kan nog niet vertellen wat hij denkt of voelt, maar laat dat op allerlei andere manieren zien. Door te kijken, geluidjes te maken, te lachen, te bewegen, te huilen of juist zijn hoofd weg te draaien, geeft een baby signalen af. Wanneer een ouder of verzorger die signalen opmerkt en erop reageert, ontstaat er een heen-en-weercontact dat een belangrijke basis vormt voor onder andere communicatie, sociale ontwikkeling en emotionele veiligheid.
Je baby communiceert al vanaf het begin
Hoewel een baby natuurlijk nog niet kan praten, begint communicatie veel eerder dan het eerste woordje. Al vanaf de eerste maanden probeert een baby contact te maken met de mensen om zich heen. Soms is dat heel duidelijk, bijvoorbeeld wanneer je baby naar je lacht of enthousiast reageert als je tegen hem praat. Andere signalen zijn subtieler. Misschien draait je baby zijn hoofd weg wanneer er te veel gebeurt, begint hij onrustig te bewegen of maakt hij juist geluidjes omdat hij contact zoekt.
Onderzoekers van het Center on the Developing Child van Harvard beschrijven dit soort interacties als serve and return. Daarmee wordt bedoeld dat een jong kind een signaal geeft, bijvoorbeeld door ergens naar te kijken, een geluidje te maken of een gezichtsuitdrukking te laten zien, waarna een volwassene daarop reageert. De baby reageert vervolgens weer op die reactie. Op die manier ontstaat er een soort gesprek, ook wanneer een kind nog geen woorden kan gebruiken. Volgens Harvard spelen deze herhaalde, responsieve interacties een belangrijke rol bij de ontwikkeling van hersenverbindingen en vaardigheden die later onder andere belangrijk zijn voor communicatie en sociale relaties.
Je hoeft daarvoor overigens niet de hele dag tegen je baby te praten of voortdurend spelletjes te bedenken. Interactie zit vaak juist in de momenten die toch al plaatsvinden. Wanneer je je baby aankleedt en vertelt wat je doet, wanneer je samen naar buiten kijkt of wanneer je reageert op een geluidje dat je baby maakt, ben je al met elkaar in contact. Het gaat daarbij niet om het uitvoeren van een perfecte activiteit, maar om het opmerken van wat je baby doet en daar op een manier op aansluiten.
Juist de gewone momenten zijn waardevol
Veel ouders kennen het gevoel dat ze hun baby voldoende willen stimuleren. Je wilt natuurlijk dat je kind zich goed ontwikkelt en het is begrijpelijk dat je soms twijfelt of je wel genoeg doet. Toch hoeft ontwikkeling niet altijd iets te zijn waarvoor je een speciaal moment in je agenda moet plannen. Een groot deel van de interactie tussen ouder en baby vindt plaats tijdens heel gewone dagelijkse bezigheden.
Denk bijvoorbeeld aan het verschonen, voeden of aankleden. Tijdens deze momenten kijkt je baby naar je, hoort hij je stem en ervaart hij dat je reageert wanneer hij iets laat merken. Misschien maak je een grapje terwijl je een romper aantrekt, wacht je even wanneer je baby naar je kijkt of reageer je op een geluidje. Ook wanneer je samen op de bank zit of tijdens een wandeling naar buiten kijkt, kunnen er allerlei kleine momenten van contact ontstaan.
Onderzoek naar de kwaliteit van ouder-babyinteractie laat zien dat deze samenhangt met verschillende gebieden van de vroege ontwikkeling. Een systematische review naar moeder-babyinteractie in het eerste levensjaar vond in veel van de onderzochte studies verbanden tussen de kwaliteit van de interactie en onder meer de cognitieve, sociale en taalontwikkeling van het kind. Dat betekent uiteraard niet dat iedere afzonderlijke reactie van een ouder bepalend is voor de toekomst van een kind. Ontwikkeling ontstaat juist door een groot aantal ervaringen die zich in de loop van de tijd steeds opnieuw voordoen.
Je hoeft niet perfect te reageren
Misschien is dat wel een van de belangrijkste dingen om te onthouden. Goede interactie met je baby betekent niet dat je ieder signaal onmiddellijk moet begrijpen. Geen enkele ouder weet altijd waarom een baby huilt, moe is of onrustig wordt. Soms denk je dat je baby honger heeft en blijkt hij vooral behoefte aan slaap te hebben. Soms probeer je contact te maken op een moment waarop je baby eigenlijk liever even rust heeft.
Dat is niet erg. Een goede relatie tussen ouder en kind draait niet om foutloos reageren, maar om de bereidheid om te blijven kijken, te proberen te begrijpen en opnieuw contact te maken. Je leert je baby bovendien steeds beter kennen. Naarmate je meer tijd met elkaar doorbrengt, herken je misschien sneller bepaalde gezichtsuitdrukkingen, geluidjes of bewegingen. Je ontdekt wat je baby prettig vindt, wanneer hij behoefte heeft aan contact en welke signalen erop wijzen dat hij moe of overprikkeld raakt.
Juist daarom kan bewuster kijken naar de interactie met je baby zoveel waarde hebben. Niet omdat je dan een perfecte ouder moet worden, maar omdat je meer vertrouwen kunt krijgen in wat er tussen jou en je baby al gebeurt.
Waarom reageren op je baby belangrijk is
In de eerste levensjaren ontwikkelen de hersenen zich in een hoog tempo. Er worden voortdurend verbindingen gevormd en ervaringen helpen mee bepalen welke verbindingen worden versterkt. Herhaalde, responsieve interacties tussen jonge kinderen en hun verzorgers dragen bij aan de ontwikkeling van verbindingen die belangrijk zijn voor onder andere communicatie, sociale vaardigheden en emotioneel welzijn.
Die ontwikkeling vindt niet plaats door één bijzonder moment. Het gaat juist om de herhaling van alledaagse ervaringen. Een baby maakt een geluidje en merkt dat iemand reageert. Hij kijkt naar zijn ouder en krijgt een glimlach terug. Wanneer hij verdrietig is, probeert iemand hem te troosten. Wanneer hij nieuwsgierig naar iets kijkt, kijkt een ouder misschien mee en benoemt wat er te zien is.
Door dit soort ervaringen leert een baby geleidelijk iets over contact en communicatie. Zijn gedrag heeft effect op de wereld om hem heen en de mensen die voor hem zorgen reageren op wat hij laat zien. De precieze manier waarop dit verloopt, verschilt natuurlijk per kind en per gezin, maar responsieve zorg wordt door de Wereldgezondheidsorganisatie WHO gezien als een belangrijk onderdeel van een omgeving die de ontwikkeling van jonge kinderen ondersteunt.
Ook taalontwikkeling begint al voordat je baby praat
Wanneer we denken aan taalontwikkeling, denken we vaak aan de eerste woordjes. Toch begint de basis voor communicatie al veel eerder. Een baby luistert naar stemmen, herkent vertrouwde geluiden en reageert op de manier waarop mensen tegen hem praten. Door regelmatig met je baby te praten en te reageren op geluidjes ontstaat er al een vorm van gesprek.
Dat hoeft niet te betekenen dat je de hele dag een soort verslaggever moet zijn die alles hardop benoemt. Het gaat meer om het natuurlijke heen-en-weercontact. Je zegt iets en wacht vervolgens even. Je baby reageert misschien met een geluidje, een blik of een beweging en daar kun jij weer op aansluiten. Op die manier leert een baby langzaam dat communicatie iets wederkerigs is.
Volgens het Center on the Developing Child van Harvard kunnen dit soort gesprekken, waarin volwassenen reageren op wat een jong kind ziet, doet of laat merken, bijdragen aan de ontwikkeling van communicatieve vaardigheden en taal. Ook voordat een baby zelf woorden kan gebruiken, zijn deze momenten van aandacht en reactie dus al betekenisvol.
Aandacht hebben betekent ook ruimte geven
Bewust bezig zijn met de interactie met je baby betekent niet dat je voortdurend contact moet zoeken. Ook baby’s hebben momenten nodig waarop ze even kunnen rusten en niet steeds nieuwe prikkels krijgen. Een baby die wegkijkt, zijn hoofd wegdraait of onrustig wordt, kan bijvoorbeeld laten merken dat het even genoeg is.
Daarom gaat goede interactie niet alleen over méér doen. Het gaat vooral over afstemmen. Soms betekent dat dat je praat, lacht en samen speelt. Op andere momenten betekent het dat je je baby troost of juist even de ruimte geeft om rustig om zich heen te kijken. Door aandacht te hebben voor de signalen van je baby kun je steeds beter ontdekken wat hij op dat moment nodig heeft.
Dat is misschien ook een geruststellende gedachte voor ouders die bang zijn dat ze niet genoeg doen. Aandacht hoeft niet altijd actief te zijn. Soms is het juist waardevol om even niets toe te voegen en te kijken wat je baby zelf doet. Van prikkels naar ontspanning, zo help je je baby ontladen!
Je baby leren begrijpen
Iedere baby is anders. Sommige baby’s zoeken veel oogcontact en reageren enthousiast op alles wat er om hen heen gebeurt, terwijl andere baby’s sneller behoefte hebben aan rust. De ene baby laat heel duidelijk merken wat hij wil en nodig heeft, terwijl het bij een andere baby soms voelt alsof je een ingewikkelde puzzel probeert op te lossen.
Door bewuster te kijken naar het gedrag van je baby kun je die signalen steeds beter leren herkennen. Wat gebeurt er bijvoorbeeld voordat je baby begint te huilen? Hoe laat hij merken dat hij moe wordt? Wanneer zoekt hij contact en wanneer lijkt hij juist even afstand te willen? Door dit soort vragen af en toe bewust mee te nemen in je dagelijkse contact, leer je niet alleen meer over de ontwikkeling van baby’s in het algemeen, maar vooral over jouw eigen kind.
Je hoeft daarbij niet altijd meteen het juiste antwoord te hebben. Het gaat er vooral om dat je nieuwsgierig blijft en probeert te begrijpen wat je baby je laat zien. Dat kan helpen om meer vertrouwen te krijgen in het contact dat jullie samen opbouwen.
Kleine momenten, grote betekenis
Het fijne is dat je geen extra uren in je dag hoeft vrij te maken om bewust aandacht te besteden aan de interactie met je baby. Veel van deze momenten zijn er al. Tijdens het voeden, aankleden, verschonen, wandelen of gewoon samen op de bank zitten gebeurt er voortdurend van alles tussen jou en je kind.
Misschien is de vraag daarom niet zozeer: Wat moet ik allemaal doen met mijn baby om zijn ontwikkeling te stimuleren? Een andere vraag kan soms veel meer opleveren: Wat vertelt mijn baby mij eigenlijk al en hoe kan ik daarop reageren?
Wanneer je op die manier naar de dagelijkse momenten kijkt, ontdek je misschien dat interactie helemaal niet ingewikkeld hoeft te zijn. Het zit niet alleen in speciaal speelgoed of zorgvuldig bedachte activiteiten, maar vooral in het contact dat gedurende de hele dag steeds opnieuw ontstaat.
Wil je bewuster leren kijken naar de interactie met je baby?
Hoewel veel interactie tussen ouder en baby vanzelf ontstaat, is het heel begrijpelijk dat je soms meer wilt weten over wat je baby precies probeert te vertellen. Misschien vraag je je af hoe je signalen beter kunt herkennen, hoe je kunt aansluiten bij de ontwikkeling van je baby of hoe je meer bewust gebruik kunt maken van de gewone momenten die jullie samen hebben.
De Interactie met je baby training is ontwikkeld om ouders hierbij praktische handvatten te geven. In de training leer je meer over de ontwikkeling van je baby en krijg je uitleg over onderwerpen als hechting, non-verbale communicatie, taalontwikkeling, prikkelverwerking en het herkennen van behoeften en signalen. Door middel van praktische oefeningen en printables kun je de informatie vervolgens toepassen op jullie eigen dagelijkse situatie.
De bedoeling is daarbij niet om jou te vertellen hoe je de perfecte ouder moet zijn. Juist het tegenovergestelde. De training kan je helpen om meer vertrouwen te krijgen in de interactie die er al is en bewuster te kijken naar wat er tussen jou en je baby gebeurt. Want hoewel baby’s veel kunnen leren van speelgoed, activiteiten en hun omgeving, begint een belangrijk deel van hun ontwikkeling bij iets wat je waarschijnlijk al iedere dag doet: contact maken.
Kijken. Luisteren. Reageren. En elkaar steeds een beetje beter leren kennen.
Wil je meer weten over de training? Bekijk dan de Interactie met je baby training
Uitgelichte afbeelding: Shutterstock
